Tussen zerken en zoemende bijen
24 maart 2026Tussen zerken en zoemende bijen
Tussen wierden en weiden, in het uitgestrekte Groningse landschap, liggen ze als markante ankerpunten: kerken, kerkhoven en begraafplaatsen. Groene oases vol geschiedenis, vaak omzoomd door oude bomen en hagen. Hier liggen de verhalen van generaties Groningers die hier leefden, werkten en werden begraven. Met het project Kerken in het Groen 2025-2027 werken wij samen met Landschapsbeheer Groningen aan het herstel en duurzaam beheer van deze kerkterreinen.
(Bijna) vergeten erfgoed
Historische kerkhoven en begraafplaatsen zijn meer dan plekken van rouw of religie. Ze vormen levend. Letterlijk, want het zijn ook waardevolle stukjes natuur. Omdat het onderhoud bewust minimaal blijft, er wordt beperkt gemaaid en gesnoeid, kan de natuur hier rijk en gevarieerd groeien. Vogels, vleermuizen en insecten vinden er beschutting, terwijl tussen de graven zeldzame planten tot bloei komen. Tegelijkertijd staan juist deze bijzondere plekken onder druk. De tijden waarin elk dorp nog actief zijn kerkhof beheerde, zijn voorbij.
Door het verdwijnen van hun oorspronkelijke functie en een gebrek aan middelen en kennis raakt het onderhoud steeds vaker achterop. Grafmonumenten verzakken, paden verdwijnen en beplanting verwildert. Daarmee dreigt niet alleen erfgoed verloren te gaan, maar ook een waardevol onderdeel van het Groningse landschap.
Een integrale aanpak: de kerkbiotoop
Binnen Kerken in het Groen staat daarom een integrale benadering centraal. Met de zogenoemde kerkbiotoopmethodiek wordt niet alleen naar het terrein zelf gekeken, maar ook naar de omgeving: zichtlijnen, lanen, muren en de relatie met het omliggende landschap. Die samenhang wordt digitaal vastgelegd, zodat eigenaren, gemeenten en beleidsmakers beter weten hoe ze met deze gebieden kunnen omgaan. Zo ontstaat een aanpak die erfgoed én natuur duurzaam verbindt.
Herstel in de praktijk
In het project worden vijf kerkterreinen in ons bezit als voorbeeldlocaties hersteld. Dit zijn Toornwerd, Baflo, Noordbroek en Middelstum. We zijn nog op zoek naar een 5e kerkhof. Wanneer PC’s denken dat hun kerkhof hiervoor zeker in aanmerking zou moeten komen, dan kunnen ze zich bij Miriam van der Waart melden! Op elke locatie wordt zorgvuldig onderzocht door Landschapsbeheer Groningen. Een cultuurhistorisch en archeologisch onderzoek, een ecologische QuickScan, een herstelplan met ontwerp, vergunningstoets en beheeradvies vormen de basis. Gevolgd door de uitvoering, in nauwe samenwerking met de plaatselijke commissies.
De werkzaamheden variëren van het herstellen van hekwerken, metselwerk en grafzerken tot het aanplanten van streekeigen beplanting en het verbeteren van leefgebieden voor karakteristieke soorten zoals uilen, vleermuizen en bijen. Daarmee bouwen we voort op eerdere projecten zoals Biodiversiteit op Kerkhoven, waarin zichtbaar werd hoe goed erfgoed en biodiversiteit elkaar kunnen versterken.
Wat dit project bijzonder maakt, is dat Landschapsbeheer Groningen iets gaan doen wat nog nooit eerder is gebeurd: ze ontwerpen een methode, vanuit de Omgevingswet ingegeven en door de provincie Groningen geïnitieerd, om de hele omgeving van kerken en begraafplaatsen in kaart te brengen. Daarmee leggen ze de basis om deze plekken ook beleidsmatig te beschermen.
Verbonden met het landschap
De kracht van Kerken in het Groen zit uiteindelijk in meer dan alleen onderzoek en herstel. Het gaat om het opnieuw verbinden van mensen met hun omgeving. Kerkterreinen vertellen immers het verhaal van een dorp: van geboorte, leven en dood, en van continuïteit in een landschap dat voortdurend verandert.
“Een kerkterrein hoeft niet perfect te zijn om waardevol te blijven. Juist de sporen van tijd; het mos, de scheefgezakte steen, maken het verhaal zichtbaar. Deze plekken ontlenen hun schoonheid juist aan dat romantische verval. Ons werk is niet om dat uit te wissen, maar om het te behouden en te versterken.” - Miriam van der Waart, groenmanager Groninger Kerken.
Een belangrijk onderdeel van het project is de oprichting van een erfgoedbrigade: een groep enthousiaste vrijwilligers die door Landschapsbeheer Groningen wordt opgeleid en begeleid om kerkterreinen te onderhouden.
Een toekomst vol leven
Het project Kerken in het Groen heeft als doel dat de resultaten niet alleen zichtbaar zijn in de opgeknapte terreinen, maar ook in beleid, kennis en draagvlak. De ambitie is helder: elk historische begraafplaats en kerkterrein in Groningen moet worden gezien als een volwaardig onderdeel van het landschap, een plek waar cultuurhistorie, natuur en gemeenschap elkaar versterken. Of, zoals wij het in het projectplan samenvatten: “We willen dat elk dorp zijn historische kerkterrein weer ziet als het groene hart van de gemeenschap. Dit project wordt mede mogelijk gemaakt door Landschapsbeheer Groningen, het Cultuurfonds en de Provincie Groningen
