Verhalen Groninger kerken

De geschiedenis van de Groninger kerken bestaat niet alleen uit jaartallen, bouwstijlen en orgels. Elke kerk vertelt zijn eigen verhaal, over stenen duivels, hostiewonderen, onthoofde heilige of beenderen die in de kerkmuur werden gemetseld. Dit zijn niet alleen spannende verhalen, maar ze laten ook zien hoe rijk de historie is van het Groningerland. En ze plaatsen de kerk in de loop van de geschiedenis.

De kat van Garmerwolde: dier van heksen en demonen

Kan een demon er zo angstaanjagend uitzien dat zelfs andere demonen er bang voor worden? Dat als bijvoorbeeld een demon een soortgenoot van ‘m op een gebouw ziet, hij zelf dat gebouw niet binnen durft te gaan? In de Waterspuwermiddeleeuwen dacht men van wel. Men ging er van uit dat duivels en boze geesten in bepaalde opzichten net mensen waren en net zo bang waren voor duivels en boze geesten als zijzelf. Men gebruikte daarom verbeeldingen van hen, om hen te weren en te verdrijven. In de kerkenbouw uitte zich dat in een letterlijk monsterachtige vormgeving van de uiteinden van de dakgoten.

Goten
Omdat het buizensysteem nog onbekend was, moest het regenwater op afstand van muur- en metselwerk van de kerk afstromen om aantasting ervan te voorkomen. Dus liet men dakgoten enigszins buiten de kerk uitsteken. In de christelijke middeleeuwen figureerden aan de uiteinden van de goten een schier oneindige verscheidenheid aan duivels, monsters, bezeten mensen en wat de beeldhouwers maar aan wan-staltigheden konden verzinnen. Door hun afschrikwekkende uitstraling zouden ze de kerken vrijhouden van boze machten en kwade invloeden.

Gargoyles

In hun oorspronkelijke Frans/Engelse benaming heten de waterspuwers ‘gargoyles’, naar het geluid dat ze maken (denk aan gorgelen). De gedrochten werden zo populair dat het later ook wel zelfstandige ornamenten werden, Notre Dame te Parijswerden, los van hun functie als waterspuwer. De Notre Dame te Parijs is er beroemd mee geworden. De kathedraal van St. Jan in Den Bosch wordt er rijk door bevolkt. En – hoewel door veel mensen ongezien – ook op de hoeken van de transen van de Groninger Martinitoren, doen versteende fabeldieren tot op de huidige dag hun bezwerende werk.

Voor het overige zijn gargoyles aan Groninger kerken zeer zeldzaam. Een ervan vinden aan de kerk van Garmerwolde. Geïnspireerd door de kerk van Noordwolde - waaraan zich nog een origineel, door de tand des tijds zwaar aangetast exemplaar bevindt - werd ‘ie in de jaren ’40 van de 20e eeuw vervaardigd van zandsteen en tijdens een toenmalige restauratie aan de kerk bevestigd. Aan de buitenzijde van de noordwand van het koor, fungeert hij als afvoer van de zogenaamde piscina, het bekken binnenin het koor waarin de priester ritueel zijn handen waste en het bij de mis gebruikte vaatwerk werd afgewassen.

Poeslief of hels gebroed?

Waterspuwer kerk GarmerwoldeVergeleken met het helse gebroed op andere kerken, doet de waterspuwer van Garmerwolde braafjes, zelfs wel een beetje grappig aan. Er is duidelijk een kop in te zien, die nog het meeste lijkt op een kat. De kat, tegenwoordig een van ’s mensen beste viervoetige vrienden. Moet die boze machten op een afstand houden? Het zou heel goed kunnen, want in de middeleeuwen werd de kat beschouwd als personificatie van Satan en trouw metgezel van heksen. De associatie van de grillige kat met (vrouwelijke) kwaadaardigheid leeft ook nu nog voort in uitdrukkingen als ‘kattig gedrag’ of ‘Wat is zij een kattenkop!’(JHvD), geredigeerd: Josée Paauw

Zie verder
Garmerwolde: Kerk Garmerwolde
Kerkensite: kerkgarmerwolde.nl