Verhalen Groninger kerken

De geschiedenis van de Groninger kerken bestaat niet alleen uit jaartallen, bouwstijlen en orgels. Elke kerk vertelt zijn eigen verhaal, over stenen duivels, hostiewonderen, onthoofde heilige of beenderen die in de kerkmuur werden gemetseld. Dit zijn niet alleen spannende verhalen, maar ze laten ook zien hoe rijk de historie is van het Groningerland. En ze plaatsen de kerk in de loop van de geschiedenis.

Een verhaal over hoe de bouw van een nieuwe kerk diepe verdeeldheid zaaide in een gemeente

De kerk in Den Horn werd in 1863 gebouwd. De ligging is opmerkelijk: de kerk ligt niet centraal in het dorp, maar aan de buitenkant. Uit de archieven blijkt dat de plaatsing van het nieuwe kerkje veel discussie te weeg bracht. De huidige ligging is het resultaat van veel discussie en een stemming onder de kerkleden.

De arm van Sint Margriet in Lagemeeden

De geschiedenis van de kerk van Den Horn begint eigenlijk in Lagemeeden. Hier stond in de 14de eeuw al een kerkje. Het dorp werd gesticht door het klooster in Aduard. Het kerkje zou ook door de monniken van dit klooster zijn gebouwd. Het moet een welvarende kerk geweest zijn. In de 15de eeuw kon het een belangrijke relikwie verkrijgen, een gedeelte van de arm van de heilige Margaretha, iets dat alleen voor de rijkere kerken was weggelegd. De plaats zou dankzij de relikwie een bedevaartsoord zijn geworden. In volksverhalen over deze kerk wordt beweerd dat de arm zich nog op de plek zou bevinden, misschien begraven in een sloot.

St MargaretOpvallend is dat de naam Margaretha, Margreet, Margriet, Greet of Grietje in deze streek in iedere familie voorkomt. Iets dat laat zien dat de legende van Marghareta zeer tot de verbeelding moet hebben gesproken. Dochters werden dus regelmatig vernoemd naar Sint Margriet of Margharetha, de schutspatroon van de kerk. Sint Margriet was een dochter van een heidense priester in Pisidië. Ze werd opgevoed als Christen. Na haar gedwongen huwelijk weigerde ze haar geloof op te geven. Toen ze niet aan de heidense goden wilde offeren werd ze opgesloten en gemarteld. Al deze gruwelijkheden overleefde ze ongeschonden. De duivel openbaarde zich in de gedaante van een gevaarlijke draak die haar verslond. In zijn binnenste maakte ze een kruisteken, waarna het beest uit elkaar barstte en zij ongedeerd bleef.

Sint Margriet wordt altijd afgebeeld met een draak aan haar voeten. Sint Margriet is één van de ‘veertien heilige helpers', omdat ze wordt aangeroepen bij ziektes en kwalen. Ze is de patrones van voedsters, verpleegsters ,vroedvrouwen en nierpatiënten en wordt aangeroepen bij barensweeën en zwangerschap (wegens haar ontsnapping uit de buik van de draak) en onvruchtbaarheid. Van Lagemeeden rest nu alleen nog een eeuwenoud kerkhofje, het is via een smal doodlopend weggetje vanuit Den Horn te bereiken. De kerkbanken werden verplaatst naar nieuwe kerk in Den Horn.

Stemmingen en ruzie

Op het moment dat de kerk werd afgebroken in 1862 was het omliggende dorp al verdwenen. De parochianen van de omliggende streekjes gebruikten de kerk tot die tijd nog steeds. De kerk was echter in verval geraakt en begon teBegraafplaats Lagemeeden verzakken, ‘zodat de kerkgangers steeds meer weiland konden zien door de muren heen'. Dat er een nieuwe kerk gebouwd moest worden, was dus snel besloten. Echter toen moest worden bepaald waar de kerk gebouwd zou worden, begonnen de problemen voor de kerkvoogdij. Uit de geschiedenis van de kerk in Lagemeeden blijkt wel dat de kerk een bijzondere betekenis moet hebben gehad voor de gelovigen. De vernoeming naar de beschermheilige van de kerk is hier een voorbeeld van. Een deel van het bestuur wilde dat de kerk in het centrum van het dorp zou worden geplaatst, het andere deel wilde dat de kerk bij de Kerketil zou komen (5 minuten buiten het dorp), omdat deze plaats meer centraal in de gemeente lag. De pastorie stond nog in Oostwold en een deel van de gemeenteleden wilden dan ook dat de nieuwe kerk in de buurt van de pastorie kwam te staan.

Ook de verplaatsing van de klok uit de oude klokkenstoel van Lagemeeden bracht de gemoederen van de bewoners in beroering. Velen waren het er al niet mee eens geweest dat de klok destijds door de burgerlijke gemeente Aduard was ingeruild voor een minder zware klok, afkomstig uit de kerk van Ureterp. De bewoners uit Hoge -en Lagemeeden wilden de klok op de oude plaats behouden. Door de klok te verplaatsen zou ze niet meer worden gebruikt voor begrafenissen en het beluiden van de doden uit het kerspel.

Stemming

De gemeenteleden werden uitgenodigd om te stemmen over de plaats van de kerk. Laatkomers zouden niet worden toegelaten tot de verkiezingsavond. De verbazing was dan ook groot dat een van de laatkomers toch nog aan de stemming mocht deelnemen. Vijftien leden stemden uiteindelijk voor de bouw bij de til en veertien voor de bouw in het centrum. Als reactie op de gang van zaken schreef een aantal gemeenteleden protestbrieven aan het Provinciaal College van de Hervormde Gemeente en aan Gedeputeerde Staten. Hierin stelden ze dat het plaatsen van de kerk buiten het dorp schadelijk zou zijn ‘voor kerkelijke en industriële belangen'.

StembusOok zou het ‘afvalligen kunnen veroorzaken en tot voedsel verstrekken om tot het afgescheiden geloof over te gaan'. Al sinds 1650 was er in Den Horn namelijk een doopsgezinde gemeente gevestigd, die bekend stond als rechtzinnig in de leer. Vanaf 1735 zetelden zij in de doopsgezinde vermaning aan de Dorpsstraat. De gemeenteleden van de hervormde kerk wilden ook vooral niet te dicht bij hun geloofsbroeders gehuisvest worden. Dit gebouw bestaat nog, maar fungeert nu als schuur.

Uiteindelijk werd door de Algemene Synode besloten de kerk wel bij de Kerketil te bouwen, zodat de kerk in het midden van de kerkelijke gemeente kwam te liggen. Zo lag de kerk ook voor de omwonenden centraal. De plaats van de kerk is dus symbolisch gekozen, geboren uit een compromis, om te laten zien dat de kerk niet alleen de gemeenteleden uit Den Horn toebehoorde. (NS)

Zie verder
Den Horn: Kerk Den Horn
Kerkensite: kerkdenhorn.nl